ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΑΡΘΡΑ
Η πλατεία Ελευθερίας και το “πνεύμα του τόπου”
της Θάλειας Μαντοπούλου – Παναγιωτοπούλου
Λίγες πόλεις στον κόσμο διαθέτουν τη συνεχή ιστορία των εικοσιτριών και πλέον αιώνων της Θεσσαλονίκης. Και λίγοι κάτοικοι πόλεων έχουν το προνόμιο και τη χαρά να συμβιώνουν καθημερινά με την ιστορία τους, όπως εμείς οι Θεσσαλονικείς. Τα μνημεία της μακραίωνης ζωής της πόλης είναι όρθια και η καθημερινότητά μας είναι συνυφασμένη με αυτά. Στις διαδρομές μας οι ιστορικές εποχές εναλλάσσονται, καθώς συναντούμε κτίρια από διάφορες περιόδους, που γεμίζουν τη μνήμη μας, διεγείρουν τη φαντασία μας και αποτελούν αστείρευτη πηγή έμπνευσης, και ας μην το αντιλαμβανόμαστε αμέσως. Περπατάμε στους δρόμους μαζί με Μακεδόνες στρατηγούς, Ρωμαίους στρατιώτες, Βυζαντινούς λόγιους, Αγιορείτες καλόγερους, Σαρακηνούς πειρατές, Τούρκους μπέηδες, πρόκριτους της Ελληνικής Κοινότητας, Εβραίους ραβίνους, Ευρωπαίες αρχόντισσες, Μικρασιάτες πρόσφυγες και αμέτρητους φοιτητές.
Στην περιοχή της πλατείας Ελευθερίας ιδιαίτερα συνωθούνται όλες αυτές οι ιστορικές μνήμες. Οι διαδοχικές μεταπλάσεις του χώρου αυτού κατά τη διάρκεια των αιώνων αντανακλούν την πολύπαθη ιστορία της πόλης μας. Στη βυζαντινή περίοδο, η περιοχή αποτελούσε ιδιαίτερα σημαντικό τμήμα της πόλης, γιατί γειτνίαζε με τον λιμένα του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Στον χώρο αυτό, τον οποίο διέσχιζαν τα θαλάσσια τείχη, ορθωνόταν ο πύργος της Αποβάθρας – ο μετέπειτα φοβερός Τοπ Χανές – και βρισκόταν η εκκλησιαστική σκάλα. Εδώ έγιναν σκληρές μάχες, κατά τις οποίες οι Θεσσαλονικείς απώθησαν τους Σλάβους, που πολιόρκησαν την πόλη τον 7ο αιώνα. Η πλατεία διαμορφώθηκε στους νεώτερους χρόνους, όταν στα 1870 κατεδαφίστηκαν τα θαλάσσια τείχη. Αποτελούσε τον πρώτο αστικό δημόσιο χώρο που δημιουργήθηκε στη Θεσσαλονίκη και γρήγορα συγκέντρωσε την οικονομική και κοσμική ζωή της πόλης. Κορυφαία ιστορικά γεγονότα διαδραματίστηκαν στην πλατεία την εποχή αυτή. Εδώ έγιναν οι κεντρικές διαδηλώσεις για την επανάσταση των Νεοτούρκων στα 1908, γεγονός στο οποίο χρωστάει η πλατεία Ελευθερίας το όνομά της, και η πανηγυρική υποδοχή του Ελευθέριου Βενιζέλου, που έφτασε στην πόλη για να σχηματίσει την κυβέρνηση της Τριανδρίας στα 1916. Η σημερινή πλατεία προέκυψε με την εφαρμογή του νέου πολεοδομικού σχεδίου που εκπονήθηκε από την ομάδα του αρχιτέκτονα πολεοδόμου Ερνέστου Εμπράρ μετά την πυρκαγιά του 1917. Γύρω της ανεγέρθηκαν επιβλητικά μέγαρα τραπεζών. Η πλατεία έγινε το σκηνικό για μία από τις πιο τραγικές πράξεις του Ολοκαυτώματος. Το καλοκαίρι του 1942, οι Ναζί συγκέντρωσαν εδώ τους άνδρες της Εβραϊκής Κοινότητας και τους υπέβαλαν σε δημόσιο εξευτελισμό και απερίγραπτα μαρτύρια. Ήταν η απαρχή του εκτοπισμού των Εβραίων της Θεσσαλονίκης προς τον θάνατο.
Η νεοσύστατη πλατεία Αριστοτέλους έκλεψε τα πρωτεία στην πόλη από την πλατεία Ελευθερίας. Η εξέλιξη της τελευταίας σε χώρο στάθμευσης αυτοκινήτων στη σύγχρονη εποχή την υποβάθμισε περαιτέρω. Παρ’ όλα αυτά, στην πλατεία Ελευθερίας παραμένει ζωντανό το genius loci, το «πνεύμα του τόπου» στην πόλη μας. Ο χώρος είναι γεμάτος από την ηχώ των ανθρώπων που πέρασαν από εδώ, τον θόρυβο των ξεχωριστών γεγονότων και τα ανεξίτηλα σημάδια των ιστορικών στιγμών. Άυλα στοιχεία μαζί με απτά τής δίνουν νόημα, αξία και αίσθημα. Η συγκέντρωση και ανάδειξη των στοιχείων αυτών που αποτελούν το παρελθόν της πόλης μας δεν είναι απαραίτητη μόνο ως γνώση, αλλά έχει ζωτική υπαρξιακή σημασία για όλους. Παράλληλα, τα βασικά χαρακτηριστικά της πλατείας παραμένουν αναλλοίωτα: η νευραλγική θέση της μέσα στην πόλη, και κυρίως στο εμπορικό κέντρο, και η θέα προς τον Όλυμπο και τα ηλιοβασιλέματα του Θερμαϊκού, που γοήτευαν πάντα τους ξένους περιηγητές. Ήρθε πια ο καιρός να αναδειχθεί η πλατεία Ελευθερίας σε ένα γοητευτικό και ζωντανό αστικό χώρο, που παράλληλα με την ανάπαυση και την τέρψη που θα προσφέρει, θα μας βοηθήσει να μοιραστούμε τον πλούτο της μνήμης και να κατανοήσουμε περαιτέρω την πολιτιστική μας κληρονομιά, ενώ θα αντικατοπτρίσει τα οράματά μας για την πόλη.